Mieszańce martagon
B. Kondrot - KK 2/2002


Mieszańce martagon należą do II grupy klasyfikacji ogrodniczej lilii. Wywodzą się od L. martagon, L. hansonii, L. distichum, L. medeloides, i ich odmian botanicznych. L. martagon - Lilia złotogłów,znajduje się pod ścisłą ochroną.

W naszych polskich ogródkach tych lilii nie spotykamy prawie wcale. Nawet samej L. martagon i jej odmian botanicznych o szerokiej gamie barw, choć są już często obecne w ofertach europejskiego rynku lilii. Ich zwieszonymi kwiatami i długimi kwiatostanami nie są bowiem zainteresowane firmy kwiaciarskie produkujące lilie do cięcia, nie produkują więc ich tanich cebul. Hodowlę i rozmnażanie tych lilii prowadzą więc głównie amatorscy hodowcy. Gatunki botaniczne jak i mieszańce martagon są typowymi liliami ogrodowymi o niepowtarzalnym naturalnym uroku i wdzięku. Lilie botaniczne maja kwiaty w kształcie turbanu, zwieszone (z wyjątkiem L. tsingtauense, która ma kwiaty wzniesione i nie turbanowe), o wielkości 4-9 cm. Trzeba przyznać, że z naszej winy liliom botanicznym nie zawsze potrafimy zapewnić w naszych ogrodach takiego naturalnego środowiska w jakim rosną i ich uprawa nie zawsze się udaje. L. martagon i jej odmiany wymagają gleb zdecydowanie wapiennych, ale w naturalnym środowisku spotkać je można i na żyznych nie przesychających warstwach gleb liściastych. Sam spotkałem w Beskidach duże stanowisko ze 120 cm roślinami rosnącymi w półcieniu na brzegu poszycia lasu liściastego. Jedynie L. medeloides i L. tsingtauense wymagają gleb lekko kwaśnych. Lilia złotogłów wyrasta wcześnie na wiosnę i w razie wystąpienia silnych przymrozków na nieosłoniętym stanowisku obmarza i nie kwitnie w tym roku. Wysadzajmy je więc na osłoniętych stanowiskach, gdzie nie są bezpośrednio narażone na mroźne wiatry.

Mieszańce martagon w porównaniu z innymi liliami ogrodowymi mają stosunkowo małe kwiaty od 4-10 cm, charakteryzują się jednak przede wszystkim ogromnymi kwiatostanami i potrafią być w ogrodzie dominującym akcentem barwnym przez długi okres czasu. Prawie wszystkie są kropkowane, są to przeważnie małe kropki rzadko lub gęsto rozmieszczone, ale mieszańce nowej hodowli mają bardzo duże kropki, czasem zlewające się, a ich rysunek przypomina L. pardalinum. Początek tej grupie mieszańców dała krzyżówka dokonana w 1886 roku przez van Tubergena L. hansonii x L. martagon var. album i tak powstały pierwsze mieszańce nazwane Mieszańcami Marhan. Mają grube mięsiste płatki w kolorach kości słoniowej, żółtym, beżowo brązowym. Są to bardzo żywotne mieszańce, których wiele spotkać możemy jeszcze dzisiaj w uprawie. Z nasion tych pierwszych mieszańców pani R. O. Backhouse wyhodowała Mieszańce Backhouse, w większości w kolorze żółtopomarańczowym. Odmiana 'Mrs Backhouse' rośnie zdrowo do dzisiaj mimo upływu 100 lat i spotkać ją można w wielu ofertach. Spośród innych mieszańców wymienić należy Mieszańce Paisley, o delikatnych pastelowych barwach kaszmirskich szali wykonanych w szkockim mieście Paisley, wyhodowane przez J. deGraaffa i nazwane tak od tego miasta. Podobne kolory maja także Mieszańce Painted Lady, które w ubiegłym sezonie były w naszej ofercie klubowej, a cebule dostarczył H. Dierssen.

Do najbardziej znanych i nagradzanych mieszańców martagon należą: JUPITER - brązowo czerwony najciemniejszy Mieszaniec Marhan kwitnący w czerwcu, MRS BACKHOUSE - żółto morelowy, PORTWEIN - winno czerwony, ROMEO - jasno żółto czerwony, G. F. WILSON - śmietankowo żółty,KOMET - żółto pomarańczowy, THEODOR HABER - błyszczący ciemno czerwono brązowy, BORNHOLM - kremowy bez kropek o wysokości 170 cm, LARISSA - żółty z różowymi punktami i kulistymi kwiatami skierowanymi prawie w bok, BRUNSWIEK - pomarańczowy z kwiatami skierowanymi bardziej w bok niż zwisającymi, KOMETEX - złoto żółty, ZLATICE - biały z lekko żółtym środkiem, LUSHER - karminowo czerwony z pomarańczową kreską.

Nowe odmiany mieszańców martagon pojawiają się na rynku rzadziej aniżeli lilie innych grup ogrodowych. Powodowane jest to podziemnym powolnym kiełkowaniem nasion i słabym przyrostem rocznych cebul. W ciągu 10 lat można wyhodować tylko dwa pokolenia mieszańców, podczas gdy azjatyckich pięć. Stąd więc i ich ceny nie należą do najniższych. W nowych odmianach hodowcy starają się usunąć wady starszych odmian, poprawić odporność na wiosenne przymrozki, wprowadzić nowe barwy, zwiększyć wielkość i kształt kwiatów. Krzyżówki L. martagon z L. distichum i L. tsingtauense wniosły mocne kolory chromowo żółte i pomarańczowe. Krzyżówki L. martagon var. album x L. medeloides wprowadziły kolory od ciemnej czerwieni o brązowego, ale przede wszystkim opóźniły czas wyrastania na wiosnę, co eliminuje ich częste obmarzanie. Mocne kolory nowych mieszańców nie bledną w słońcu tak szybko. Wprowadziły też nowy atrakcyjny rysunek ułożenia kropek na płatkach. Bardzo atrakcyjne są odmiany z kropkami z tzw. halo. Są również odporniejsze na zawirusowania. Mieszańce kwitną też później bo na początku lipca i dorastają do 180 cm. Wymagają już gleb tylko lekko wapiennych ale żyznych, dobrze zdrenowanych i stanowiska osłoniętego, najlepiej w półcieniu. Cebule wysadzamy na głębokość 15 cm. Jeżeli potrafimy zapewnić im stale wilgotną ale nie przemoczoną glebę, to rosną bardzo dobrze i w pełnym słońcu. Gleba powinna być ściółkowana. Jeżeli mieszańce martagon przetrzymają mrozy, to należy je za kilka dni opryskać środkami przeciwko chorobom grzybowym, bo są wtedy na nie bardzo podatne i stracić możemy nie tylko łodygę ale również cebulę. Jeżeli mieszańce martagon rosną nam zdrowo na danym stanowisku to starajmy się przy przesadzaniu nie zmieniać im tego stanowiska, a wymieńmy tylko starą glebę na nową. Wielu miłośników lilii martagon i jej mieszańców straciło je bezpowrotnie a za przyczynę podają: rosły zdrowo, rozmnażały się dobrze i cudownie kwitły dopóki ktoś nie naparł się, by mu cebule odstąpić. Przyczyna jest jednak tylko jedna: zmiana stanowiska i inny skład gleby.

Rosnąca przez kilka lat na dobrym stanowisku roślina ma kwiatostany o 20-30 i więcej a niekiedy 50 kwiatach, w większości w kształcie turbanów, mniej lub bardziej rozwartych, a nowsze odmiany o kształcie gwiaździstym o nie zagiętych końcówkach płatków. Wymienionych lilii botanicznych jak i mieszańców martagon nie należy często przesadzać. Zasilane co roku kompostem rosnąć mogą bez przesadzania przez 10 lat. Lilie zarówno botaniczne jak i mieszańce rozmnażać możemy z nasion jak i z łusek. Jednocześnie cebulki z łukowania są jednak znacznie większe od cebulek z nasion i szybciej dorastają do kwitnienia, najczęściej już w trzecim roku, a z nasion o rok później. Również z rozmnażania in vitro cebulki zakwitają już kilkoma kwiatami w 3 roku. Bardzo dobrze udaje się hodowla zarodków in vitro z krzyżówek mieszańców botanicznych. Nasiona lilii botanicznych, a nawet krzyżówek mieszańców oraz cebul znajdziemy w ofertach specjalistycznych firm zagranicznych oraz istniejących towarzystwach i klubach liliowych zarówno w państwach europejskich jak i amerykańskich lub hodowców czy miłośników lilii.

Chociaż większość wyhodowanych i rejestrowanych odmian mieszańców martagon wyhodowano w USA i Kanadzie, to europejscy hodowcy mają tu swój wkład. Jeszcze za czasów NRD Joachim Petruske wyhodował mieszańce KOMET, THEODOR HABER i HILDA HABER z krzyżówek z L. tsingtauense. Dwie ostatnie o krwistoczerwonej barwie i błyszczącej powierzchni. Współcześnie najlepszymi hodowcami mieszańców martagon są Otto Beutnagel i Norgart Martschinke z Niemiec. Najbardziej znane odmiany O. Beutnagela to BRUNSWIEK i LARISSA. BRUNSWIEK pochodzi z krzyżówki Mieszaniec Terace-City x L. tsingtauense, pomarańczowy. Na całych płatkach rozmieszczone małe czerwone kropki. LARISSA (Mieszaniec Martagon x L. tsingtauense), żółty z różowymi punktami i czerwonymi pylnikami. BORNHOLM N. Martschinke pochodzi z krzyżówki L. martagon album superbum x L. hansonii, ma kremowe kwiaty bez kropek i owłosione końce pąków, a także imponującą wysokość 170 cm. Oprócz nich znani są dalsi europejscy hodowcy jak Lars Höpfner, który nazwał swoją odmianę na cześć N. Martschinke TRIBUTE-TO-NORGART - syn. WHITE CROW (L. martagon alum superbum x Mieszaniec Martagon). Jest biały z lekko zielona gardzielą i licznymi różowymi kropkami w bazalnej części płatków i 150 cm wysokości.

Kolejni, to Břetislav Mičulka, Petr Šrutka z Czech i A. Otroszko z Rosji. Własne odmiany ma B. Mičulka każdego roku w swojej ofercie i z niewielkimi problemami udaje się je otrzymać. Przypomnę, że wyhodował następujące klony odmian: KOMETEX (selekcja z Mieszańców Komet J. Petrusie - złotożółty z brązowym nalotem), DALHANEX (selekcja z Mieszańców Dalhansonii - ciemno czerwonobrązowy ze złotawymi brzegami i ugrowo brązową gardzielą), MARHANEX (prawdopodobna siewka tej odmiany - pomarańczowo brązowa, gardziel morelowa), ZLATICE (siewka Mieszańców Paisley - biały ze słabym odcieniem beżowym i złotym środkiem), MARTANKA (selekcja z siewek odmiany MARHAN - sycie purpurowo różowy z białym środkiem lekko zaróżowiałym), OBLAČEK (selekcja z białej formy L. złotogłów - biały z oliwkowym języczkiem i żółto zielona gardzielą). Te odmiany kwitną przeważnie w połowie czerwca. Interesujące odmiany ma rosyjski hodowca A. Otroszko, jednak od dłuższego czasu brak jakiejkolwiek informacji o jego pracach hodowlanych w tej grupie. Wymienić należy najbardziej znaną LILIT (Mieszaniec Marhan), PCZEŁKA, SOBOR i SOŁOWIEJ (Marhan x L. ledebourii?) jasno cytrynowy z zielonymi miodnikami i fioletowymi kropkami, okrągłe liście i MOTET (L. martagon album x L. ledebourii?) różowy z wiśniowymi kropkami na czysto białym centrum, pylniki żółte, przyjemnie pachnie.

Nie jest mi wiadome, aby w Polsce ktoś hodował mieszańce martagon. Jedynie w Krakowskiej Akademii Rolniczej prowadzona była praca doktorska o martagonach. Przy okazji namawiam młodszych hodowców do krzyżówek i hodowli tej grupy lilii ogrodowych. Prace hodowlane tej grupy nie należą do najłatwiejszych, a na wyniki trzeba czekać wiele lat. Jest to jednak grupa typowych lilii ogrodowych, w której można jeszcze wiele ciekawych rzeczy wyhodować.

Ta grupa typowych lilii ogrodowych ma przed sobą wielka przyszłość w zadomowieniu się na stałe w ogrodach. Wprowadzenie genów z lilii innych grup klasyfikacji ogrodniczej jakie już się dokonuje dzięki postępowi w hodowli, pozwoli na zwiększenie gamy kolorów, zwiększenie wielkości kwiatów i ich ułożenie na łodydze, wprowadzenie delikatnych zapachów, a być może i dużą mrozoodporność. Znane są już mieszańce L. martagon x L. pardalinum i pardalinum var giganteum, L. martagon x L. pumilum, L. martagon x L. wardii, L. formolongii x L. martagon, L. martagon x lilie azjatyckie. Mieszańce międzygrupowe tej ostatniej krzyżówki otrzymały już także swoja nazwę - MARASI i oznaczone są literami MA. Będzie to kolejna grupa nowych międzygatunkowych lilii ogrodowych jaka pojawi się w naszych ogrodach i na pewno wzbogaci asortyment kwiatów ogrodowych.