Irysy cebulowe
Jerzy Woźniak


W kwartalniku nr 2 "Kochajmy Kwiaty" zajmowaliśmy się irysami kłączowymi, które są o wiele bardziej popularne niż irysy cebulowe. Dzieje się tak dlatego, że w uprawie irysów cebulowych natrafiamy na wiele trudności, a z drugiej strony mało wiemy o tym jak je uprawiać.

Być może ten artykuł pomoże czytelnikom chociaż w niewielkim stopniu bliżej zapoznać się z tymi bardzo interesującymi kwiatami.

Dziko rosnące gatunki irysów cebulowych spotkać można w Azji Mniejszej, na Kaukazie, w Europie Południowej i Afryce Północnej.

W uprawie najczęściej spotykamy irysy holenderskie, irysy hiszpańskie i angielskie oraz irysy żyłkowane. Właśnie tymi grupami chciałbym się zająć w tym artykule.

- Irysy holenderskie - powstały ze skrzyżowania I. xsiphium, I. tingitana, I. bassieri. Wysokość roślin 40 do 60 cm. Wyróżniają się one dużymi kwiatami, najczęściej barwy niebieskiej, żółtej lub białej. Liście mają wąskie, trawiaste. Kwitną w czerwcu, a ich wegetacja kończy się w lipcu.

- Irysy hiszpańskie i angielskie - inaczej zwane irysami mieczowatymi - pochodzą głównie od I. xsiphium i I. xsiphioides. Irys hiszpański osiąga 40 do 50 cm wysokości, a najczęściej jest koloru niebieskiego w różnych odcieniach. Irys angielski jest podobny do holenderskiego, a jego kwitnienie przypada na przełom czerwca i lipca. Jest on najbardziej wytrzymały na mróz ze wszystkich tu omawianych.

- Irysy żyłkowane - podstawowym gatunkiem tej grupy jest Iris rełiculata. Pozostałe gatunki to: I. backeriana, I. danfordiae, I. histrioides. Są to kosaćce niskie bo osiągające tylko 15 cm wysokości, kwitnące bardzo wcześnie (marzec), a ich kwiaty wytrzymują niewielkie przymrozki. Są doskonałe do ogródków skalnych. Kwiaty najczęściej mają barwę niebieską, fioletową lub purpurową w różnych odcieniach. Rośliny te kończą wegetację w połowie czerwca.

Poznaliśmy już podstawowe grupy uprawianych irysów cebulowych. Teraz zajmiemy się sposobem ich uprawy.

Irysy cebulowe dobrze rosną na glebach próchniczych, żyznych, a najlepiej potorfowych. Najkorzystniejszym jest stanowisko w drugim roku po oborniku.

Na 2-3 tygodnie przed sadzeniem zasilamy glebę nawozami mineralnymi w ilości NPK odpowiednio 0,7 kg, 0,5 kg, 1,5 kg/100 m2. Odczyn gleby powinien być obojętny lub lekko zasadowy. Wiosną zasilanie wykonujemy dwukrotnie: raz wczesną wiosną, a drugi raz 2-3 tygodnie później wysiewając każdorazowo około 2 kg Azofoski na 100 m2. Cebule przed sadzeniem należy zaprawić stosując Benlate - 0,5%, Topsin - o,5% lub Ceresan - 0,25% przez 30 minut.

Sadzimy w rzędy odległe od siebie o 20 cm stosując odstęp między cebulami 8-10 cm, a dla irysów żyłkowanych 5-8 cm. Głębokość sadzenia zależy również od gatunku: i tak irysy żyłkowane sadzi się na głębokość 5-6 cm, irysy mieczowate na głębokość 6-8 cm, a holenderskie na głębokość 10-12 cm.

Zróżnicowany jest również termin sadzenia. Generalnie należy dążyć do późnego wysadzania, gdyż w czasie długiej ciepłej jesieni rośliny wypuszczają liście przed nadejściem zimy, co jest bardzo niekorzystne i może doprowadzić do wyginięcia cebul.

Najwcześniej, bo w końcu września lub na początku października sadzimy cebule irysa angielskiego, w końcu października cebule irysa żyłkowanego a cebule irysa hiszpańskiego i holenderskiego sadzimy jak najpóźniej, tzn. w drugiej połowie listopada lub, jeżeli warunki na to pozwolą nawet w grudniu.

Gdy zima jest mroźna i bezśnieżna konieczne jest przykrycie zagonów np. słomą lub liśćmi. Trzeba jednak pamiętać o wczesnym usunięciu okrycia na wiosnę, aby rośliny mogły swobodnie wzrastać. W międzyrzędziach ściółka może pozostać, co pomoże w utrzymaniu wody w glebie. Brak wody powoduje znaczne obniżenie plonu cebul, dlatego koniecznym jest stosowanie nawet zalewania zagonów. Podlewanie kończymy z chwilą zakwitnięcia kwiatów, ponieważ po tym terminie jest ono nawet szkodliwe.

Zapobiegawczo możemy stosować opryskiwanie środkami grzybobójczymi stosując przemiennie co 2 tygodnie Benlate, Kaptan, Dithane M45 - 0,2% z dodatkiem środka przyczepnego np. Sandovit.

Dojrzałość cebul do wykopywania zależy także od gatunku, tak jak przy sadzeniu. Cebule irysa żyłkowanego wykopuje się w połowie czerwca gdy zaschną liście, natomiast irysy mieczowate i holenderskie wykopujemy dopiero w lipcu. Po wykopaniu cebule przesusza się w temperaturze około 25°C przy dobrej wentylacji przez kilka dni, a następnie czyści się je układając w ażurowych pojemnikach i przechowuje w temperaturze około 20°C.

Irysy angielskie można pozostawić w gruncie przez kilka lat pod warunkiem, że stanowisko jest słoneczne, a ziemia dobrze zdrenowana. Pozostałe gatunki zaleca się wykopywać corocznie. Unikniemy dzięki temu wielu niepowodzeń w uprawie i wielu chorób cebul.

Do najgroźniejszych chorób grzybowych irysów cebulowych należy zgnilizna podstawy cebul. Z cebulek porażonych tą chorobą mogą wcale nie wyrosnąć liście, a jeżeli wyrosną to zżółkną i zwiędną. Cebule najczęściej wskutek tego giną. W celu uniknięcia tej choroby nie sadzimy cebul irysów po mieczykach, frezji, a same cebule zaprawiamy przed sadzeniem. Ponadto trzeba przestrzegać terminu wykopywania cebul, przez co zmniejszamy ryzyko porażenia cebul przez tę chorobę.

Atramentowa plamistość to także choroba grzybowa. Widoczna jest jako małe czarne plamki na łuskach cebul. Liście chorych roślin są małe i mają ciemne plamy z czerwonobrązową obwódką, a płatki kwiatu mogą być smugowate. Cebule porażone z reguły giną. Choroba ta roznosi się przez skażoną glebę, a jej rozwojowi sprzyja ciepła i wilgotna pogoda. Szczególnie atakuje ona irysy żyłkowane. Przeciwdziałanie tej chorobie to stosowanie oprysków z Dithane M45, Euparenu lub Kaptanu - o stężeniu 0,2% oraz usuwanie i niszczenie roślin z objawami chorobowymi.

Ze szkodników należy zwrócić uwagę na wciornastka mieczykowca. Jest to ciemnobrunatny owad długości 1,5 mm. Larwy i dorosłe owady żerują na liściach, pędach i kwiatach powodując ich odbarwienie, a następnie brązowienie porażonej tkanki. Zalecane jest, w przypadku stwierdzenia tego szkodnika opryskiwanie Sadofosem płynnym 30 - 0,2%.

Jak już wspomniałem na początku, w artykule tym omówione zostały bardzo ogólnie te grupy irysów cebulowych, które w naszych warunkach klimatycznych mogą być uprawiane z powodzeniem. Sądzę, że te kilka uwag umożliwi czytelnikom podjęcie przynajmniej próby uprawy w swoich ogródkach irysów cebulowych, które naprawdę zasługują na większą uwagę miłośników kwiatów.


Literatura:

"Kosaćce" - H. Lubowicka - PWRiL Warszawa 1977
"Uprawa cebulowych i bulwiastych roślin ozdobnych" - B. Grabowska, J. Krauze, K. Mynett - PWRiL W-wa 1987.