Uprawa irysów kłączowych
Stefan Gorol - KK Wydanie specjalne Lilie - Irysy 1994


Omawiając zasady uprawy irysów (kosaćców) kłączowych zajmę się tylko tymi grupami, które są najczęściej uprawiane w naszych ogródkach. Według mnie są to głównie kosaćce bródkowe oraz syberyjskie i japońskie.

W związku ze zróżnicowanymi wymaganiami poszczególnych grup zasady ich uprawy omówię osobno, najwięcej miejsca poświęcając kosaćcom bródkowym.

Irysy bródkowe mają duże wymagania cieplne, dlatego powinny byś sadzone w pełnym słońcu lub półcieniu tak, by co najmniej przez połowę dnia miały słońce.

Najlepszym terminem sadzenia jest okres spoczynku przypadający na lipiec – sierpień, ale przesadzanie zaczynać można już po przekwitnieniu, a następnie sadzić przez całe lato do końca września. Lepsze są jednak wcześniejsze terminy sadzenia, gdyż rośliny zdążą się dobrze ukorzenić przed zimą i lepiej ja przetrwają. Można również przesadzać kłącza wczesną wiosną, wymagają wtedy starannej opieki, przede wszystkim podlewania w przypadku braku opadów.

Gleba dla irysów bródkowych powinna być lekka, łatwo nagrzewająca się, dobrze zdrenowana. W przypadku gleby zbyt zwięzłej, gliniastej należy ja rozluźnić dodatkiem piasku, torfu, kompostu "tartacznego" (mieszanina kory i trocin z tartaku). Doskonałym dodatkiem jest gips, który poprawi strukturę najbardziej gliniastej gleby.

Odczyn gleby powinien być lekko kwaśny w zakresie pH 6-7, optymalnie pH 6,8. dla uzyskania właściwego odczynu można dodać wapna do gleby zbyt kwaśnej lub siarki do zbyt zasadowej. Również nawożeniem można regulować odczyn gleby stosując nawozy zakwaszające lub alkaliczne.

Dla lepszego odprowadzenia nadmiaru wody irysy bródkowe powinny być sadzone na pochyłości lub na grządkach wzniesionych.

Odległości między kłączami powinny wynosić od 25-50 cm w zależności od posiadanej powierzchni lub efektu, jaki chcemy osiągnąć.

Irysy bródkowe powinny być sadzone tak płytko, by grzbiet kłącza był zrównany z powierzchnia ziemi, a na glebach lekkich lekko zgłębiony (do 2 cm). natomiast korzenie w czasie sadzenia powinny być wachlarzowato rozłożone po obu stronach "grobelki".

Częstym błędem jest zbyt głębokie sadzenie. Jednak przy zbyt płytkim i późnym sadzeniu, w czasie zimowych odwilży i mrozów, kłącza są wyciskane z ziemi. Może się zdarzyć nawet oberwanie korzeni.

Ważne jest ułożenie kłączy ze względu na wspomniane już duże wymagania cieplne. Kłącze powinno być tak posadzone, by nasada liści znajdowała się od strony północnej, dzięki czemu liście nie będą zacieniały kłączy.

Świeżo posadzone kłącza wymagają wilgoci dla lepszego ukorzenienia się, dlatego sadzone w okresie suszy - ale tylko wtedy! - mogą być jednorazowo obficie podlane. Poza tym irysów bródkowych nie powinno się podlewać. Lepiej za mało wody niż za dużo! Nadmiar wody może spowodować gnicie kłączy.

Nawożenie zależy od zasobności gleby, jednak zawsze należy stosować zwiększone dawki fosforu. W tym celu do nawożenia należy stosować mączkę kostną, Superfosfat lub mieszanki nawozowe o składzie N:P:K = 6:10:10 w dwu dawkach: pierwsza wczesna wiosną, a druga w miesiąc po kwitnieniu. Nie należy stosować nawozów z dużą zawartością azotu, szczególnie świeżego obornika, gdyż nadmiar azotu powoduje gnicie kłączy! Przy rozsypywaniu nawozów należy uważać, by nie posypywać nimi kłączy, a tylko ziemię w odległości około 15 cm od nich. Po rozsypaniu nawozów ziemie należy lekko zruszyć. Ja u siebie nawożenie irysów ograniczam do dużej dawki superfosfatu i ewentualnie wapna (jeżeli gleba jest zbyt kwaśna) w czasie przekopywania ziemi na 1-2 tygodni przed sadzeniem kłączy, a potem już w ogóle nie nawożę lub dodaję raz w roku (na wiosnę) gipsu. Staram się jednak, by irysy nie rosły w jednym miejscu dłużej niż 3 lata, a raczej staram się je przesadzać co 2 lata na miejsce gdzie wcześniej nie rosły co najmniej przez 5 lat. Dzięki temu unikam efektu jednostronnego wyczerpywania gleby przez dany gatunek.

Ogólne zasady pielęgnowania irysów w czasie wegetacji są następujące:

- odchwaszczanie - tylko ręczne
- płytkie i rzadko stosowane spulchnianie gleby
- wycinanie pędów kwiatowych u nasady po przekwitnieniu
- w czasie całego sezonu wegetacyjnego nie ruszać zdrowych i zielonych liści, natomiast usuwać chore i brązowe
- późną jesienią uprzątnąć martwe resztki liści, a wszystkie pozostałe przyciąć do około 15 cm

Nowo posadzone kłącza powinny być zabezpieczone przed mrozami dowolnym materiałem ściółkowym. Mogą to być liście, słoma, "igły" z drzew szpilkowych, kora, trociny. Ja od kilku lat z powodzeniem stosuję mieszaninę kory z trocinami (kompost tartaczny) lub nawet świeże trociny. Wczesną wiosną ściółka powinna być usunięta.

Choroby irysów bródkowych

1. Mokra (miękka) zgnilizna wywoływana przez bakterie i opanowuje nasady liści, pędów kwiatowych i kłącza, które stają się miękkie, papkowate i nieprzyjemnie pachną. Choroba może się rozwijać o każdej porze roku, lecz najsilniej występuje w okresach ciepłej i deszczowej pogody, często tuż przed i w czasie kwitnienia. Bardziej atakuje rośliny długo nie przesadzane, rosnące w glebie zbyt zasadowej (pH powyżej 7), uszkodzone mechanicznie lub przemarznięte. W celu ograniczenia tej choroby należy stosować następujące zasady:
- nie sadzić kłączy zbyt gęsto i za głęboko
- nie stosować świeżego obornika ani nawozów azotowych
- często przesadzać kępy roślin lub wycinać stare kłącza
- na glebach zbyt zasadowych stosować siarczan magnezu lub superfosfat
- wycinać u nasady pędy kwiatostanowe po przekwitnięciu
- rośliny całkowicie porażone wykopać, a ziemię zdezynfekować 2% formaliną; w roślinach częściowo opanowanych przez zgniliznę usunąć (wyciąć) części chore i wymoczyć w 10% roztworze wapna chlorowanego, a następnie przez kilka dni przesuszyć przed ponownym posadzeniem. Można też zastosować profilaktycznie lub do odkażania 0,15% roztwór Streptonamidu.

2. Plamistość liści jest chorobą grzybową i rozwija się w czasie chłodnej i deszczowej pogody. Na liściach pojawiają się drobne plamki, które w przypadku silnego porażenia łączą się i powodują zasychanie liści. Zapobiegać i zwalczać tę chorobę można w następujący sposób:
- usuwać suche liście, a porażone części liści obcinać
- wiosną - w połowie kwietnia - zastosować profilaktycznie opryskanie jednym ze środków grzybobójczych (Kaptan, Bayleton, Rowral, Ronilan) w stężeniu podanym na opakowaniu
- regulować odczyn gleby, gdyż rozwojowi choroby sprzyja zbyt kwaśna gleba.

Podsumowując - zdrowotność naszych kwiatów utrzymamy stosując podane wcześniej ogólne zasady pielęgnacji.